Beynimiz, nöron adı verilen milyonlarca hücreden oluşmaktadır. Bu hücreler kimyasal aracılar yoluyla birbirleriyle iletişim halinde bulunur. Nöbet dediğimiz durumlarda, beyinde anormal aşırı aktiviteler meydana gelir ve bunun sonucunda vücudumuzda anormal hareketler, duyular veya hisler ortaya çıkmaktadır. Epilepsi ise tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır.
Epilepsi beynin en sık görülen hastalığı olarak kabul edilmektedir. Her yaşta görülebilmekte ve tanı klinik ve nörofizyolojik araştırmalarla yapılmaktadır. Dünya genelinde yaklaşık 65 milyon kişinin, Türkiye?de ise 750 bin kişinin epilepsi hastası olduğu tahmin edilmektedir.
Epilepsinin ilk basamak tedavisinde genellikle tercih edilen antiepileptik ilaçlar, hastaların 3’te 1’inde nöbetlerin kontrol altına alınmasında etkili olmazlar. Nöbet tipine uygun olarak seçilmiş, tolere edilebilir ve uygun dozda kullanılmış 2 ilaca rağmen nöbetlerin devam ettiği epilepsilere ilaca dirençli epilepsi veya kısaca dirençli epilepsi denilmektedir. Eğer ilk 2 ilaç tedavisi başarısız olursa diğer denemelerde nöbetlerin kontrolünde başarı şansı %5’in altına düşmektedir. Uluslararası rehberlere göre iki antiepileptik ilaç almasına rağmen nöbetleri kontrol edilemeyen çocuklar dirençli epilepsi tanısı almaktadır. Çocukluk çağına baktığımızda dirençli epilepsi hasta sayısının 55 bin olduğu söyleyebiliriz.
Dirençli epilepsisi olan çocuklarda eğer cerrahi olarak çıkarılabilecek bir lezyon yoksa diğer bir deyimle çocuğun cerrahi şansı yoksa ilaç dışı tedaviler düşünülmelidir. İlaç dışı tedaviler arasında ketojenik diyet ve epilepsi pili tedavileri bulunmaktadır.
Ketojenik diyet tedavisi ilaç dışı tedavilerden biridir. Dirençli epilepsi tedavisinde etkili bir yaklaşım olan ketojenik diyet tedavisi uygulanması düşünülmelidir.
Dirençli epilepside ketojenik diyet tedavisi etkinliği nedir?
Hipokrat zamanından beri yani 1 milenyum öncesinden bu yana, açlıkta oluşan biyokimyasal değişikliklerin epilepsiye iyi geldiği bilinmektedir. Ketojenik diyet yüksek düzeyde yağ, düşük düzeyde karbonhidrat ve büyümeye yetecek kadar proteinden oluşan ve dirençli epilepsi tedavisinde yüzyıldan beri önerilen bir tedavi yöntemidir. Bu tedavi yöntemi, vücut ve beyni başlıca yakıt olarak, glikoz yerine, yağ ve keton cisimcikleri kullanmaya zorlar. Ketojenik diyetin etkileri antikonvulsan etkiyle ilişkili fakat bununla kısıtlı değildir. Ketozis, glikoz azalması, yağ asitlerinin artması, biyoenerji depoların artması ile etki etmektedir.
Günümüzde ketojenik diyet tedavisi, dirençli epilepsi için kanıtlanmış bir tedavi olarak kabul edilmektedir. Ketojenik diyet tedavisinin dirençli epilepside ve çeşitli epileptik sendromlarda etkinliği kanıtlanmıştır.
Ketojenik diyet tedavisinin etkinliği nöbet ve epilepsinin tipi, hastanın yaşı, cinsiyeti veya etyolojiyle ilişkili değildir. Son 20 yılda ketojenik diyet tedavisinin etki mekanizmaları daha iyi anlaşılmaya başlanmıştır.
Yapılan araştırmalar çok yüksek yağ, çok düşük karbonhidrat ve yeterli protein içeren ketojenik diyet tedavisi ile dirençli epilepsi hastası çocukların %56’sının nöbetlerinde %50’den fazla azalma sağlanmakta olduğunu göstermektedir. Ayrıca çalışmalarda bebeklik çağı epileptik sendromlarında bu etkinliğin çok daha yüksek olduğu görülmektedir.
Dirençli epilepside ketojenik diyet tedavisi nasıl yapılır?
Dirençli epilepside ketojenik diyet tedavisine yavaş geçişle başlanmalıdır. Bazı merkezlerde ketojenik diyet uygulaması sırasında hastane yatışı yapılırken, bazı merkezler ketojenik diyet tedavisine ayakta başlamaktadırlar.
Ketojenik diyet başlanan hastalar ilk üç ay, ayda bir takibe çağrılır. İzlemde komplikasyon görülmezse üç ayda bir takibe çağrılır. Ketojenik diyet tedavisinden fayda gören hastalarda özellikle nöbeti kesilen hastalarda aralıksız 1 ya da 2 yıl uygulanmasından sonra diyetin kesilmesi düşünülebilir.
Diyet tedavisinin etkinliği için başlanan her hastanın en az 3 ila 4 ay tedavide kalması sağlanmalıdır. Ketojenik diyet tedavisinin genellikle 2 ile 3 yıl süre ile kullanılması önerilmektedir. Diyet tedavisinden fayda gören hastalarda, uzun dönem kullanımda faydalı etkiler devam eder. Etkinin olduğu vakalarda tedavi bireysel yanıta göre 2 ila 3 yıl sürdürülmelidir. Ketojenik diyeti sonlandırırken, tıpkı başlarken olduğu gibi yavaş bir süreç ile normal beslenmeye geçmelidir.
Dirençli epilepside ketojenik diyet tedavisi öncesi değerlendirme nasıl yapılır?
Ketojenik diyet tedavisine, tecrübeli bir nörolog, metabolizma uzmanı ve diyetisyenden oluşan bir epilepsi merkezinde başlanmalıdır. Türkiye’de son yıllarda bu merkezlerin sayısı giderek artmaktadır.
Ketojenik diyete başlamadan önce psikolojik olarak ailenin hazır olması gerekir. Ailenin çocuğuna ketojenik diyeti uygularken rolünü çok iyi anlaması gerekir. Özellikle diyete tam anlamıyla uyulması, karbonhidratlardan kaçınılması gerektiği, multivitamin ve mineral eklenmesi gerektiği ve potansiyel yan etkilerinin farkında olmaları gerekir. Çocuğun davranış ve kişisel özellikleri, ilaç alerjileri, kültürel ve yöresel tercihler göz önünde bulundurulmalıdır.
Tedavi başlamadan önce laboratuvar tetkiklerinin yapılması gerekir. Epilepsinin altında yatan neden belli değilse teşhise yönelik kan ve idrar metabolik testleri ve beyin omurilik sıvısı incelemesi yapılmalıdır. Cerrahi ihtiyacın değerlendirilmesi açısından EEG ve MRI ile değerlendirme yapılması gerekir.
Dirençli epilepsi için ketojenik diyet tedavisi gören çocuğun takibi nasıl yapılmalıdır?
Ketojenik diyet tedavisinin etkinliği hastanın ve ailenin tedaviye uyumuyla artar. Hastanın ketojenik diyet tedavisi altında olduğunu, tedaviyi uygulayan hekim ve ana babası dışında, diğer hekimleri ve yakın çevresi de bilmelidir.
Aile ve/veya bakıcıların eğitimi çok önemlidir. Uygulama sırasında diyet ile ilgili eğitim verilir. Aile eğitiminde öğünlerin hazırlanması, hasta olunduğunda nasıl yönetileceği ve diyette besinsel eklemeler öğretilir. Hastaların diyeti tolere edebilmesi için başlangıç periyodu uzatılabilir. Ketojenik diyete başlanırken, hastanın diyete uyumunu arttırmak için hastaya göre düzenlemeler yapılır.
Ketojenik formüller ise ketojenik diyet uygulamasını kolaylaştırır. Böylece çocuğun ketojenik diyete uyumunu artıracak çeşitli tarifler de daha kolay uygulanır. Tüple beslenen dirençli epilepsili çocuklarda, özel formüllerin nöbet kontrolü sağladığı gösterilmiştir